|
| |
 |
|
|
|
|
|
|
Subsidie voor nieuw orgelmuziek
Onlangs heeft het Fonds voor de Podiumkunsten een subsidie toegekend aan Willem Tanke.
Het fonds wil daarmee Tanke's onderzoek op het begied van orgelkunst en muziektechnologie stimuleren.
Tanke feeft momenteel concerten om de stand van zaken van zijn onderzoek duidelijk te maken.
Volgens Willem Tanke kan elektronica op verschillende manieren bij orgels en orgelmuziek betrokken worden.
Hij noemt vijf mogelikheden:
'Je kunt muziek voor orgel schrijven en elektronische klanken daarbij als begeleiding gebruiken;
je kunt omgekeerd ook het orgel als begeleiding van de elketronica gebruiken.
De derde mogelijkheid is een heel interessante:
sommige stukken die ik componeerde op mijn Yamaha SY99,
een instrument overigens dat net als het orgel tot levenslange studie aanspoort,
bleken uiteindelijk beter op het orgel te klinken.
Toch kan ik zulke muziek niet direct voor orgel compneren;
aan het orgel zou ik te voorgeprogrammeerd bezig zijn.'
Een vierde mogelijkheid is gebaseerd op de overeenkomst tussen wat Tanke 'archaïsche klanken' noemt
en de klanken die geavanceerde elektronische instrumenten voortbrengen.
'Zo zijn met bijvoorbeeld een fles van de rommelmarkt, een woodblock uit India
en een trommel uit Tanzania bijna dezelfde klanken te maken als met een synthesizer.'
De vijfde mogelijkheid is tenslotte muziek die geheel eigen is aan de synthesizer die je gebruikt.
Tanke: 'In het geval van de Yamaha zijn dat bijvoorbeeld composities die gebaseerd zijn op de mogelijkheid van 'aftertouch':
variaties van de vingerdruk nadat een toets is ingedrukt.'
Tanke heeft de subsidie aangevraagd door het fonds te wijzen op overeenkomsten tussen orgelklanken en elketronische klanken.
Ter illustratie gebruikte hij het Mense Ruiter-orgel in de Rooms-katholieke Kerk te Maurik,
dat uitgerust is met MIDI-klavieren:
met de klavieren kun je dus niet alleen de orgelpijpen,
maar ook elektronica tot klinken brengen.
Een ander onderdeel van de aanvraag was een opname van het Loret-orgel in Bergen op Zoom:
de windvoorziening van dit orgel wordt aangedreven met een krukas.
Door het wiel dat aan de krukas is bevestigd langzamer en sneller te draaien zijn goed controleerbare fluctuaties in de winddruk mogelijk,
met als als resultaat microtonen die gemakkelijk te relateren zijn aan de toonsafstanden die je met behulp van elektronica kunt realisren.
Op 17 oktober concerteert Willem Tanke samen met saxofonist Gijs Hendriks om vier uur 's middags
in de Onze Lieve Vrouw ten Hemelopnemingkerk te Maurik.
|
Top
'Het langverwachte orgel is er al,
nu het geld voor het onderhoud nog'
Maurikse RK Kerk heeft financiering orgel bijna rond
Door Jessica Scheffer
MAURIK - Het zal je maar gebeuren:
een deskundige constateert dat er boktor in je orgel zit
en adviseert daarom om het te verkopen.
Een aantal jaren later blijkt ditzelfde orgel echter
in een andere kerk nog uitstekend dienst te doen.
Dit overkwam de Rooms-Katholieke kerk van Maurik.
Na jaren van tegenslagen en inzamelen van geld voor een nieuw orgel,
kreeg deze kerk een tijdje terug eindelijk een ander orgel.
"De inzamelingen gaan echter nog gewoon door,
want we hebben nog geld nodig voor het onderhoud,"
aldus organist Jos Beijer.
Volgens Beijer is het het wachten wel waard geweest.
"Vanaf dat we het orgel in de jaren '70 verkochten,
hebben we een soort electronisch orgeltje gehad.
Dit nodigde niet uit tot meezingen,
want er zat niet bepaald een fijn geluid in.
Het nieuwe exemplaar is een midi-pijporgel, wat zeer uniek is.
Er is er maar é&eactue;n van in Europa.
De toetsen kunnen ookfungeren als een soort synthesizer.
We gaar er geen bestaande instrumenten
als saxofoons en dergelijke mee vervangen,
maar spelen er wel speciaal daarvoor geschreven moderne stukken mee.
Ook biedt het legio mogelijkheden voor nieuwe klanken."
Voordat het huidige orgel er was,
is er echter wel heel wat aan voorafgegaan.
"We hebben ons oude exemplaar tot onze grote spijt
verkwanseld aan een handelaar
die heel goed wist waar hij het over had,"
zegt voorzitter van de Stichting Orgelfonds RK Kerk Maurik (STORM),
Gerard Schoutsen.
"We dachten dat er echt boktor in zat
en verkochten het omdat de handelaar ons waarschuwde
voor torenhoge kosten van het onderhoud," vervolgt hij.
"Enkele jaren later kwamen we hetzelfde orgel tegen in een andere kerk.
Inmiddels staat het orgel in een kerk in Amsterdam Oost."
Nagekeken
"Vanaf dat moment zijn wij allerlei activiteiten gestart
om een nieuw exemplaar te kunnen bemachtigen," vult Beijer aan.
"Zo is er een winkeltje achter in de kerk
waarin allerlei dingen gekocht kunnen worden,
waarvan de opbrengst in een apart potje gaat.
Ook kwam er een grote loting,
waarbij zelfs een auto te winnen viel."
"Het kerkbestuur was echter voor de financiën
van al deze activiteiten aansprakelijk
en wilde dat er een aparte stichting voor het orgel
opgericht zou worden,
zodat zij niet meer aansprakelijk zouden zijn.
Daarom werd er in 1995 de stichting STORM opgericht."
Deze stichting houdt zich behalve met het winkeltje en de loting
ook nog met allerlei andere activiteiten bezig.
Beijer: "We organiseren een keer per jaar ook
een hobbybeurs en een rommelmarkt.
De eerstvolgende rommelmarkt is 7 augustus.
De opbrengst hiervan is bestemd voor
het onderhoud van het nieuwe exemplaar.
Net als een auto,
moet een orgel ook eens in de zoveel tijd helemaal nagekeken worden
en dat kost nu eenmaal geld."
Volgens de organist is er ook geld nodig voor concertseries.
"Om de één à twee maanden
verzorgen verschillende organisten uit het hele land
een concert in onze kerk.
In augustus wanneer het naamfeest van onze kerk is
vindt een 'Mariaconcert' plaats,
dat in handen is van concertorganist Rob Holleman uit Woerden."
"Het nieuwe orgel maakt het mogelijk
dat er naast de liturgische diensten,
ook concertseries plaats kunnen vinden
en dat is natuurlijk een mooie bijkomstigheid,"
aldus voorzitter Schoutsen.
|
Top
|
De orgelwerken van Ton Bruynèl (1934-1998)
Jos Beijer
Op 5 mei 1998 overleed in zijn woonplaats Mailly (Frankrijk)
de Nederlandse componist Ton Bruynèl.
Hij componeerde vier werken voor orgel en klanksporen.
Reliëf en Arc zijn ontstaan in de jaren '60.
Kolom, uit de jaren '80,
is als het ware één grote organische klankzuil.
De warme klankkleuren van Dust (1992) ademen een Frans-romantische rust.
Voor zijn vijfde orgelwerk, een opdracht voor het Maurikse MIDI-orgel,
kwam de dood helaas te vroeg.
John Paagiviström schreef naar aanleiding van Bruynèls
Denk mal, das Denkmal (voor bas, bariton en klanksporen, 1984)
- woorden, die zeer van toepassing zijn op Bruynèls oeuvre:
`Sei ruhig, mein Kind, es sind nur elektronische Klänge.
Und ich bin es.'
(...)
|
Top
Orgelmoderniteiten in Maurik
Peter Sneep
"Ik heb er zelfs boxen ingebouwd."
Het klinkt bijna verontschuldigend.
Jan Veldkamp van Mense Ruiter Orgelbouw kijkt omhoog naar het orgel in de rooms-katholieke kerk van Maurik.
"Kijk", wijst hij naar de twee omhoogrijzende 'torens' aan de linker- en rechterkant van het orgel,
"daar hoog in het orgel zitten de luidsprekers.
Toen ik dat aan mijn collega's vertelde, had ik een vreemd gevoel.
Ik schaamde me er bijna voor.
Een jaar of tien geleden had ik nooit geloofd dat ik zoiets ooit zou doen."
Het orgel in Maurik is een bijzonder instrument.
Zo op het oog is het alleen een gewoon pijporgel.
Maar schijn bedriegt.
Wie dichterbij komt, ziet een paar ongewone dingen.
Naast de orgelkast staat een synthesizer.
De snoeren ervan gaan het orgel in.
Vlak boven de hoogste pedaaltoetsen zit een zwelpedaal gemonteerd,
dat zo te zien bij de synthesizer hoort.
Die indruk is juist.
Het orgel van Maurik is een 'midi-orgel'.
Midi staat voor Musical instruments digital interface.
Dat houdt in dat klanken met elkaar via de computer kunnen communiceren.
Jos Beijer is de vaste bespeler van het Maurikse orgel.
Van hem zijn ook de ideeën voor het midi-orgel.
Hij haalt het paneel boven de klavieren weg en laat zien, hoe het midi-systeem werkt.
Aan de gewone toetsmechaniek van het orgel is een systeem gebouwd dat de synthesizer bedient.
"Daar lopen de kabeltjes.
Die gaan het orgel uit naar de synthesizer", toont Beijer.
Willem Tanke is leerling van Beijers,
maar de verhoudingen tussen beiden zijn al lang omgezet in vriendschap.
Tanke laat de midi-mogelijkheden horen.
Exotische klanken vullen de kerkruimte.
Jan Veldkamp staat in de kerk van de muziek te genieten, lurkend aan zijn pijp.
"Mooi is dit."
Tanke wil geen bestaande muziek omzetten in muziek voor orgel en synthesizer.
"Dat zou natuurlijk wel kunnen.
Maar wij willen nieuwe wegen inslaan.
We stellen zelf de klanken van de synthesizer samen."
Beijer: "Je bent een hele tijd aan het proberen,
en dan ontstaat er een geluid.
Of je hebt een leuk muziekje in je hoofd en daar wil je een geluid bij hebben."
Tanke: "Is er eenmaal een nieuw geluid, dan ga ik daarmee aan het werk.
Ik kan pas lekker werken, als ze me hier een dag opsluiten.
Dan pas word ik productief.
Ik ga dan met het nieuw gevonden geluid de confrontatie aan met de traditionele orgelklanken.
Ik werk meestal sober.
Want de synthesizer biedt een oceaan van mogelijkheden.
Als je je niet beperkt, krijg je oeverloze toestanden."
Tanke is bezig met het componeren van een aantal etudes voor het Maurikse instrument.
Hij laat er een paar horen.
Dicht bij de speeltafel is eigenlijk niets bijzonders te zien.
Er zit iemand orgel te spelen.
Maar de techniek doet haar werk.
Weer die exotische klanken.
De geluiden lijken uit India te komen.
Willem Tanke herkent de term 'exotisch'.
"Dit is inderdaad geen traditionele, westerse muziek.
De verwantschap met wereldmuziek is groter dan met de Europese componisten."
Ook Jos Beijer componeert veel voor het orgel.
"Willem en ik hebben allebei een eigen set-up (instelling).
Door de enorme mogelijkheden van de techniek moet je zuinig zijn op je eigen samengestelde geluiden.
We hebben allebei een eigen persoonlijkheid,
daar passen ook je eigen geluiden bij.
Als je ze kwijtraakt, moet je opnieuw met uitzoeken beginnen."
Willem Tanke zette onlangs het complete orgelwerk van de Franse componist Olivier Messiaen op cd.
Een heel andere wereld dan Maurik is dat volgens hem niet.
"Natuurlijk zijn er verschillen.
Maar Messiaen zocht zijn inspiratie ook buiten het orgel.
Hij noteerde vogelgeluiden en verwerkte die in zijn composities.
Hij zocht duidelijk naar nieuwe wegen.
het verschil is, dat we in Maurik de confrontatie met de techniek zoeken.
Door de exotische klanken van de synthesizer krijg ik ideeën,
waarop ik anders nooit gekomen zou zijn.
Je ontdekt andere bewegingstypes en aanslagtechnieken, omdat de synthesizer aanslaggevoelig is.
Maar daardoor ga je al spelend anders om met de mechaniek van het orgel."
Het Mense-Ruiterorgel staat sinds april vorig jaar in Maurik.
Daarvoor stond het in een Gronings kerkgebouw,
dat door het Samen-op-Weg-proces overbodig werd.
Voor de Maurikse orgelcommissie was het van meet af aan duidelijk,
dat er een midi-aanpassing in het orgel moest komen.
Jan Veldkamp van Mense Ruiter Orgelbouw:
"Ik beken dat we een tijdje tegen deze opdracht hebben aangehikt.
In de orgelbouwwereld zie je een duidelijke tendens in de richting van de historische orgelbouw.
Ons bedrijf doet dat ook.
Wij richten ons op de Groningse bouwer Freytag,
omdat zijn orgels uitstekend geschikt zijn voor het begeleiden van gemeentezang en het spelen van literatuur.
Freytag is een orgelbouwer op een breekpunt in de geschiedenis,
tussen Barok en Romantiek in, zou je kunnen zeggen."
Voorbeelden van die bouwwijze zijn te vinden in de Noorderkerk in Spakenburg
en in verpleegtehuis De Samaritaan in Sommelsdijk.
Uiteindelijk wilden we toch meedoen met het experiment.
Dat komt vooral door het enorme enthousiasme van Jos Beijer.
Je moet nieuwe wegen durven inslaan.
Wij zijn de laatsten die zeggen: 'zo moet een orgel worden'."
Willem Tanke:
"In zekere zin kun je het orgel beschouwen als een mechanische voorloper van de synthesizer.
Het bootst klanken na van bestaande middeleeuwse instrumenten.
Wat zal een middeleeuwse trompettist gedacht hebben,
toen hij zijn instrument terughoorde in een orgel?"
Dolf Tamminga van Mense Ruiter:
"Je zou kunnen zeggen dat het orgel een mechanische synthesizer is, die een eigen leven leidt.
Veel klanken zijn in beginsel een nabootsing van bestaande instrumenten,
zoals fagot, hobo, klarinet, viool, fluit."
Na de ingebruikname was het midi-orgel in Maurik het gesprek van de dag,
herinnert Jos Beijer zich.
Een kleine groep Maurikse enthousiastelingen van 'Storm',
de Stichting Orgelfonds R.K. kerk Maurik,
volgt het experiment van dichtbij.
Maar niet alleen zij.
Tanke: "Studenten muziektechnologie zijn zeer geïnteresseerd in wat hier gebeurt.
In het verleden was er een hechte relatie tussen orgel en orkest.
De hele muziekwereld was toen een organisch geheel.
Daardoor werd het orgel een pandemonium van bestaande instrumenten.
het is tijd om die relatie te herstellen."
'Storm' zorgde overigens voor het benodigde geld om het orgel naar Maurik te halen
en het aan te passen voor midi.
In kerkdiensten wordt het midi-systeem nog niet gebruikt, wel het gewone pijporgel.
Veldkamp kijkt nog eens naar de pijpen waarachter de geluidsboxen staan.
"We wisten eerst niet waar we ze laten moesten.
Maar die ruimte daar in het orgel is toch leeg.
Ze pasten er precies in"
Na een korte stilte:
"Ik dacht dat orgelbouwers een storm van kritiek zouden laten horen.
Maar we hebben niets gehoord.
Geen kritiek en geen lof."
Informatie over het orgel is te vinden op
internet.
De Koninklijke Nederlandse Organistenvereniging (KNOV) afd. Gelderland
houdt op zaterdag 6 maart om 11.00 een excursie naar het Maurikse orgel.
|
|
|
